Historia hydrologii w SGGW
Historia hydrologii w SGGW
Zakład Hydrologii i Zasobów Wodnych powstał stosunkowo niedawno, jednak działalność hydrologiczna w SGGW ma znacznie dłuższą tradycję. Była ona rozwijana w różnych jednostkach organizacyjnych związanych z melioracjami, inżynierią wodną i gospodarką wodną, obejmując m.in. zagadnienia odpływu, regulacji rzek oraz gospodarowania zasobami wodnymi.
Dorobek ten stworzył podstawy do wyodrębnienia hydrologii jako samodzielnego obszaru działalności naukowej i dydaktycznej.
Rozwój badań i dydaktyki w tym zakresie był związany z kształtowaniem nowej koncepcji kształcenia kadr inżynierskich w dziedzinie melioracji wodnych, w której szczególne znaczenie przypisywano wiedzy o środowisku naturalnym, zwłaszcza o stosunkach wodnych.
Początki (1947-1970)
Inicjatywę rozwoju kształcenia i badań w zakresie gospodarki wodnej podjął w roku akademickim 1946/1947 ówczesny dziekan Wydziału Rolniczego, prof. Stanisław Turczynowicz, powołując Sekcję Melioracyjną przy Wydziale Rolniczym SGGW.
W roku akademickim 1948/1949 sekcja została przekształcona w Oddział Melioracji Rolnych, a od 1 września 1950 r. rozpoczął działalność samodzielny Wydział Melioracji Rolnych, który w roku akademickim 1954/1955 zmienił nazwę na Wydział Melioracji Wodnych.
Jedną z kluczowych jednostek utworzonych w 1947 r., niezbędnych dla uruchomienia nowego kierunku kształcenia w SGGW, była Katedra Budownictwa Wodnego, zorganizowana i kierowana przez prof. Kazimierza Dębskiego, wybitnego polskiego hydrologa i hydrotechnika.
Profil badawczy i dydaktyczny Katedry obejmował szeroki zakres zagadnień związanych z zasobami wodnymi, istotnych zarówno dla rozwoju badań naukowych, jak i procesu kształcenia studentów. Działalność ta była realizowana przez liczny zespół pracowników przy ścisłej współpracy ze specjalistami z innych instytucji naukowych, biur projektowych oraz administracji wodnej.
Okres ten stanowił fundament dla dalszego rozwoju badań hydrologicznych w SGGW.
W Katedrze Budownictwa Wodnego wyodrębniano różnorodne struktury wewnętrzne, mające zarówno charakter formalnych jednostek organizacyjnych o określonej autonomii, jak i mniej sformalizowanych zespołów realizujących dydaktykę i badania w zbliżonych obszarach tematycznych.
Kształt tych struktur oraz ich miejsce w organizacji Wydziału ulegały zmianom, będąc rezultatem przekształceń systemu zarządzania Uczelnią, a także rozwoju kierunków badań nad zasobami wodnymi, potrzeb gospodarki narodowej oraz dążenia do prowadzenia kompleksowych i interdyscyplinarnych badań naukowych w zakresie racjonalnej gospodarki wodnej.
W początkowym okresie działalności Katedry (1954 r.) wyodrębniono sześć zakładów, w tym Zakład Hydrologii i Regulacji Rzek.
W pierwszym okresie działalności Katedrą kierował prof. Kazimierz Dębski (do 1965 r.), a następnie kolejno prof. Bolesław Kłosiewicz (1966–1967) oraz prof. Jan Skibiński (1968–1970).
Tematyka badań naukowych Katedry, realizowanych w dużej mierze w ramach Zakładu Hydrologii i Regulacji Rzek, obejmowała przede wszystkim metody oceny zasobów wodnych oraz określania ich podstawowych charakterystyk. Badania te rozwijano w trzech głównych kierunkach, przyjętych jako wiodące dla Wydziału Melioracji Wodnych: – przyrodnicze i techniczne podstawy melioracji oraz gospodarki wodnej w rolnictwie, – technika i technologia projektowania oraz wykonawstwa systemów melioracyjnych, budowli wodnych i obiektów budownictwa rolniczego, – eksploatacja urządzeń i systemów wodnomelioracyjnych, rolnicze wykorzystanie terenów zmeliorowanych oraz ochrona i kształtowanie środowiska, w szczególności w zakresie stosunków wodnych.
W tym okresie pracownicy Zakładu Hydrologii i Regulacji Rzek wnieśli istotny wkład w opracowanie pierwszego planu gospodarki wodnej w Polsce, realizowanego przez PAN. Uczestniczyli również w badaniach prowadzonych przez instytuty resortowe oraz wykonywali liczne ekspertyzy i opracowania studialne na potrzeby praktyki wodno-gospodarczej.
Do ważniejszych osiągnięć badawczych należało udoskonalenie metodyki szacowania przepływów w zlewniach niekontrolowanych.
Okres ten odegrał kluczową rolę w kształtowaniu podstaw metodycznych badań hydrologicznych rozwijanych w kolejnych latach w SGGW.
Lata 70. (1970-1982)
W 1970 r., w wyniku zmian struktury organizacyjnej Wydziału Melioracji Wodnych polegających na utworzeniu trzech instytutów, Katedra Budownictwa Wodnego została podzielona. Zakład Hydrologii i Regulacji Rzek włączono do Instytutu Melioracji Rolnych i Leśnych, kierowanego przez prof. Jerzego Ostromęckiego.
Zmiana ta doprowadziła do osłabienia współpracy pomiędzy pracownikami dawnej Katedry, którzy zostali rozdzieleni pomiędzy różne instytuty. Istotnym problemem było również ograniczenie możliwości korzystania z bazy badawczej, w tym uruchomionego w 1971 r. Laboratorium Hydraulicznego.
Zgłaszane przez pracowników uwagi dotyczące negatywnych skutków podziału Katedry doprowadziły w 1978 r. do kolejnej reorganizacji struktury Wydziału i powołania dwóch instytutów w miejsce trzech dotychczasowych.
W utworzonym Instytucie Melioracji i Gospodarki Wodnej, kierowanym przez prof. Jana Skibińskiego, powołano Zakład Gospodarki Wodnej. Jednostka ta powstała z połączenia Zakładu Hydrologii i Regulacji Rzek oraz Zakładu Hydrauliki i Budowli Wodnych, co stanowiło częściowe odtworzenie struktury dawnej Katedry Budownictwa Wodnego. Kierownikiem Zakładu został prof. Tadeusz Kiciński.
Zakres prowadzonych badań w dużej mierze kontynuował kierunki wyznaczone w poprzednim okresie, jednak coraz wyraźniej zaznaczała się tendencja do rozszerzania problematyki badawczej o zagadnienia zmian środowiska pod wpływem melioracji wodnych i innych form antropopresji, a także ochrony i kształtowania zasobów wodnych.
Okres ten stanowił etap przejściowy, w którym kształtowała się nowa struktura organizacyjna i kierunki badań rozwijane w kolejnych dekadach.
Lata 80. i 90. (1982-1999)
W wyniku kolejnej reorganizacji Wydziału, przeprowadzonej w 1982 r., powrócono do struktury katedralnej. Utworzono dziewięć katedr, wśród których reaktywowano Katedrę Budownictwa Wodnego, jednak bez dawnego Zakładu Zaopatrzenia w Wodę i Kanalizacji Osiedli Wiejskich.
Katedrą kierowali kolejno: prof. Tadeusz Kiciński (1982–1988) oraz prof. Andrzej Byczkowski (1989–1999).
Badania prowadzone w tym okresie koncentrowały się na rozwijaniu metod wspomagających planowanie i zarządzanie gospodarką wodną. Obejmowały one w szczególności:
– analizę kształtowania się przepływów wód wielkich oraz przepływów charakterystycznych, ze szczególnym uwzględnieniem małych zlewni rzecznych, – opracowanie i wdrażanie modeli hydrologicznych na potrzeby gospodarowania zasobami wodnymi, – doskonalenie metod wyznaczania odpływu z małych zlewni rzecznych, – zagadnienia gospodarowania wodą w zlewniach rolniczych i na obszarach wrażliwych przyrodniczo, w tym opracowanie kryteriów hydrologicznych stosowanych w ochronie mokradeł, – analizę wpływu działalności gospodarczej (zagospodarowania i użytkowania zlewni oraz inwestycji wodnych) na stan zasobów wodnych, – rozpoznanie hydromorfologii rzek naturalnych oraz opracowanie zasad ich zagospodarowania z uwzględnieniem wymagań ochrony środowiska.
Okres ten charakteryzował się wyraźnym rozwojem metod modelowania procesów hydrologicznych oraz wzrostem znaczenia problematyki ochrony środowiska w badaniach nad gospodarką wodną.
XXI wiek (1998-2019)
W 1998 r. w strukturze Katedry wyodrębniono cztery zakłady: Hydrauliki, Inżynierii Rzecznej, Meteorologii i Klimatologii oraz Hydrologii i Zasobów Wodnych wraz z Pracownią Środowiskowych Systemów Informacyjnych.
W 2000 r. do Katedry Budownictwa Wodnego włączono Katedrę Rekultywacji Środowiska Przyrodniczego, tworząc Katedrę Inżynierii Wodnej i Rekultywacji Środowiska. Jej kierownikiem został prof. Stefan Ignar, który pełnił tę funkcję do 2019 r. Kierownikiem Zakładu Hydrologii i Zasobów Wodnych był natomiast prof. Tomasz Okruszko (2001–2019).
W 2011 r. Zakład Rekultywacji Terenów Zdegradowanych przeniesiono do Katedry Kształtowania Środowiska, a nazwę Katedry Inżynierii Wodnej i Rekultywacji Środowiska zmieniono na Katedrę Inżynierii Wodnej.
Zakład Hydrologii i Zasobów Wodnych koncentrował swoją działalność badawczą na dwóch głównych obszarach: hydrologii środowiskowej — w szczególności w zakresie kształtowania warunków wodnych na terenach bagiennych — oraz hydrologii i gospodarowania wodą na obszarach wiejskich.
Koncentracja badań w tych obszarach, połączona z intensywnym rozwojem modeli matematycznych opartych na własnych badaniach terenowych i danych z sieci monitoringowych, przyczyniła się do znaczącego wzrostu liczby realizowanych projektów krajowych i międzynarodowych, a także do powstania licznych publikacji naukowych.
Okres ten stanowił bezpośrednie zaplecze dla utworzenia obecnej Katedry Hydrologii, Meteorologii i Gospodarki Wodnej, integrującej rozwijane wcześniej kierunki badań i dydaktyki.
Współczesność (od 2019)
W 2019 r. przeprowadzono kolejną reorganizację Wydziału, związaną z ponownym wprowadzeniem struktury instytutowej. Powołano dwa instytuty: Instytut Inżynierii Lądowej oraz Instytut Inżynierii Środowiska, w którego skład weszło siedem katedr, w tym Katedra Hydrologii, Meteorologii i Gospodarki Wodnej, utworzona na bazie Zakładu Hydrologii i Zasobów Wodnych.
Kierownikiem Katedry w latach 2019–2024 była dr hab. Dorota Mirosław-Świątek, prof. SGGW.
Od 1 stycznia 2025 r. wprowadzono kolejne zmiany organizacyjne polegające na komasacji katedr w ramach Instytutu Inżynierii Środowiska. Zmiany te nie objęły jednak Katedry Hydrologii, Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Od 1 lutego 2025 r. funkcję kierownika Katedry pełni dr hab. Mikołaj Piniewski, prof. SGGW.
W obecnej strukturze Katedra kontynuuje tradycje Zakładu Hydrologii i Zasobów Wodnych oraz wcześniejszych jednostek związanych z hydrologią, rozwijając badania w zakresie gospodarowania wodą, modelowania procesów hydrologicznych oraz oceny wpływu zmian środowiskowych, w tym zmian klimatu, na zasoby wodne.
Szczegółowe informacje dotyczące aktualnej działalności Katedry dostępne są w zakładkach: Badania, Dydaktyka oraz Projekty.
Środowisko naukowe
W działalności naukowej i dydaktycznej Katedry Budownictwa Wodnego oraz jednostek powstałych w wyniku jej przekształceń uczestniczyło liczne grono pracowników o znaczącym dorobku naukowym oraz praktyków związanych z gospodarką wodną. Wśród nich wymienić należy m.in. profesorów: K. Banasika, A. Ciepielowskiego, Sz. L. Dąbkowskiego, J. Kubraka, A. Żbikowskiego, J. Żelazo, a także K. Adamowskiego i Z. Mikulskiego, którzy swe bogate kariery naukowe rozpoczynali w Katedrze Budownictwa Wodnego SGGW.
Autorzy: Stefan Ignar, Jan Żelazo
Redakcja: Mikołaj Piniewski